Archive for Νοέμβριος 2012

Το ζήτημα που θέτει η Μεταμόρφωση…

Σάββας Στρούμπος:

Το ζήτημα που θέτει η Μεταμόρφωση…

06:11, 17 Νοε 2012 | Κρυσταλία Πατούληtvxs.gr/node/111484

«Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα που θέτει η Μεταμόρφωση και η σύγχρονη μετεγγραφή του, είναι πολύ σημαντικό: Αν ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αποφασίσει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο ζωής του, αν δεν επιλέξει να συγκρουστεί με το φαντασιακό σύμπαν των αστικών αξιών και να διεκδικήσει έναν άλλο τρόπο ζωής, η κατάληξη θα είναι μία κοινωνία Γκρέγκορ Σάμσα» ο σκηνοθέτης της Ομάδας Σημείο Μηδέν, Σάββας Στρούμπος, μιλά στην Κρυσταλία Πατούλη, με αφορμή τη Μεταμόρφωση του Κάφκα.

Κρ.Π.: Eίσαι χρόνια βοηθός σκηνοθέτη σε παραστάσεις του Θόδωρου Τερζόπουλου

Σ.Στρ.: O Τερζόπουλος είναι o δάσκαλός μου. Φυσικά όταν έχεις πάρει τόσο έντονες επιρροές, πάντα ψάχνεις να βρεις το προσωπικό σου στίγμα και με την έννοια αυτή να μπεις στη δημιουργία ελεύθερος, να δοκιμάσεις πράγματα και να δοκιμαστείς, ακόμα και να κάνεις λάθη, γιατί χωρίς λάθη δεν μπορείς να μάθεις…Σε κάθε περίπτωση, για μένα είναι πολύ σημαντικό να αναγνωρίζω ένα πολύ ισχυρό σημείο αναφοράς, σε αυτόν τον άνθρωπο, σε αυτό το θέατρο και τελικά σε αυτήν την παράδοση.

Κρ.Π.: Από πότε ξεκίνησες να σκηνοθετείς;

Σ.Στρ.: Ξεκίνησα το 2009 με το διήγημα του Κάφκα Στη Σωφρονιστική Αποικία, το οποίο ήταν και η εναρκτήρια παράσταση της Ομάδας Σημείο Μηδέν. Ανέκαθεν με ενδιέφερε η σκηνοθεσία, αλλά αναζητούσα το βασικό ερέθισμα που θα άνοιγε αυτή την πόρτα. Όταν διάβασα την Αποικία, ένιωσα ότι είχε έρθει η στιγμή να δοκιμάσω και να δοκιμαστώ σε ένα τέτοιο εγχείρημα. Τελικά, η παράσταση έγινε και παρουσιάστηκε για δύο χρόνια στο Χώρο Ιστορικής Μνήμης της Κοραή, στα κρατητήρια της Γκεστάπο. Με μία δαιμονική  σύμπτωση της τύχης, συνέπεσαν χρονικά η εξέγερση του Δεκέμβρη του ’08, ο πόλεμος στη Γάζας, η Κούνεβα και η Σωφρονιστική αποικία, μέσα σε ένα μήνα.

Η προβληματική στον Καφκικό κόσμο έχει κάποια βασικά χαρακτηριστικά. Στη Σωφρονιστική Αποικία έχεις ένα μηχάνημα βασανισμού το οποίο εγγράφει πάνω στο σώμα του κατάδικου μέχρι θανάτου, το νόμο που εν αγνοία του έχει παραβιάσει.

Αν αυτό το βγάλουμε από τη σφαίρα της κυριολεξίας και το ανάγουμε στη σφαίρα της συμβολοποίησης και της μεταφοράς, πέρα από την προφανή πολιτική διάσταση της σωματικής βασάνου (κρατική καταστολή, εξορίες, βασανισμοί κλπ), υπάρχει και μία ψυχο-κοινωνική διάσταση. Και με την έννοια αυτή, πολιτική αλλά διά της υπαρξιακής οδού. Το πώς δηλαδή πάνω στο Σώμα (με σίγμα κεφαλαίο, που είναι το σώμα, η ψυχή, το μυαλό, το πνεύμα) εγγράφεται ο βόρβορος του νεωτερικού τρόπου ζωής, του αστικού πολιτισμού. Μέσα από συνήθειες, συμπεριφορές, σωματικότητες, σκέψεις, ήθη, αξίες και θεσμούς…

Μέσα σε έναν τέτοιο λαβύρινθο βλέπω τη μεταμόρφωση.

Κρ.Π.: Δηλαδή; Πού;

Σ.Στρ.: Στους θεσμούς και μηχανισμούς από-ανθρωποποίησης του σύγχρονου ανθρώπου. Εμάς σαν ομάδα δεν μας ενδιέφερε να αναπαραστήσουμε στην Μεταμόρφωση το ζωύφιο. Ο Κάφκα ξεκινάει το διήγημά του με την φοβερή αφήγηση: «Όταν ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωί από ανήσυχα όνειρα, βρήκε τον εαυτό του στο κρεβάτι, μεταμορφωμένο σε ένα τεράστιο απεχθές ζωύφιο».

Στα γερμανικά είναι ungeheueren Ungeziefer δηλαδή, ένα τεράστιο απεχθές βδέληγμα. Εμείς το μεταφράσαμε «τεράστιο απεχθές ζωύφιο».

Δεν μας ενδιέφερε, λοιπόν, να αναπαραστήσουμε κάποιο ζωύφιο. Μας ενδιέφερε η υπαρξιακή διάσταση της μεταμόρφωσης. Τι είναι η μεταμόρφωση ως διαδικασία ψυχικής, πνευματικής, σωματικής και ηθικής αλλοτρίωσης και από-ανθρωποποίησης;

Και ο συλλογισμός συνεχίζεται… Σκεφτόμουν για παράδειγμα: Είναι μόνο ο Γκρέγκορ το πρόβλημα; Ξυπνάει, βλέπει τον εαυτό του έτσι, σε ένα κατά τα άλλα υγιές οικογενειακό, εργασιακό και κοινωνικό περιβάλλον, σε μία κατά τα άλλα υγιή κοινωνία;

Ή τελικά, άτομο – οικογένεια – κοινωνία είναι ομόκεντροι κύκλοι αλλοτρίωσης και από-ανθρωποποίησης, με ελάχιστες δυνατότητες διαφυγής; Γι’ αυτό αντιμετωπίσαμε το φαινόμενο της Μεταμόρφωσης ως συλλογικό τοπίο.

Δηλαδή, ο Γκρέγκορ Σάμσα υφίσταται τη διαδικασία της μεταμόρφωσης από την αρχή της παράστασης μέχρι το τέλος, που ο Κάφκα τον βάζει να πεθαίνει, όμως, την ίδια στιγμή όλα τα πρόσωπα της οικογένειας έχουν ήδη υποστεί την αντίστοιχη διαδικασία, αν και με ενδεχομένως διαφορετικούς τρόπους. Αν θέλεις, τα υπόλοιπα πρόσωπα της οικογένειας μεταμορφώνουν το θύμα εφόσον τα ίδια έχουν ήδη μεταμορφωθεί. Του επιβάλλουν μία εικόνα που είναι αντανάκλαση του εαυτού τους. Την ίδια όμως στιγμή αυτός δεν κάνει τίποτα για να βγει από τη φυλακή που του έχουν στήσει οι άλλοι. Την ενδοβάλλει. Την πιστεύει. Και με την έννοια αυτή, είναι συγχρόνως θύτης και θύμα του ίδιου του τού εαυτού, λατρεύει τη φυλακή του, δεν κάνει τίποτα για να βγει από εκεί…

Θα έλεγα ότι αντιμετωπίσαμε τη Μεταμόρφωση με κριτικό βλέμμα. Και μέσα από αυτό το κριτικό βλέμμα προσπαθήσαμε να βιώσουμε και να φέρουμε με το σώμα και τη φωνή μας την υπαρξιακή αγωνία του εγκλεισμού, που αφορά στον Γκρέγκορ Σάμσα, τον γιο της οικογένειας αλλά και σε όλους τους άλλους.

Κρ.Π.: Όλους τους άλλους; Την οικογένεια και την κοινωνία;

Σ.Στρ.: Την οικογένεια και την κοινωνία ως μία μηχανή μεταμόρφωσης εαυτών και αλλήλων. Αυτό που έχει ενδιαφέρον στη Μεταμόρφωση, το οποίο επίσης νομίζω ότι είναι χαρακτηριστικό του Καφκικού κόσμου (του σύμπαντος-Κάφκα,τελικά), είναι  η κίνηση και η ενέργεια του χρόνου, η οποία αφορά και τη θεατρική τέχνη: Υπάρχει η συσσώρευση του ζόφου, της υπαρξιακής αγωνίας του εγκλεισμού κάθε προσώπου ξεχωριστά -και όλων μαζί – ως μία μηχανή μεταμόρφωσης που φτάνει στα όρια του θανάτου. Και λες «μα, που θα φτάσει αυτή η ιστορία; Τι θα γίνει; Θα δούμε μπροστά μας μια άλλη μορφή Αρχαίας Τραγωδίας;»

Παρ’ όλα αυτά, ο Κάφκα, στο ακραίο σημείο συσσώρευσης της αγωνίας, δημιουργεί μια αδιανόητη ρωγμή. Αυτοαναιρείται και υπερβαίνει αυτό που έχει ήδη ορίσει και ξαφνικά τα πρόσωπα μεταμορφώνονται σε εξαρθρωμένες μαριονέττες, δημιουργούν μία εφιαλτική κλοουνάτα απο-ανθρωποποιημένων ατόμων.

Μας ενδιέφερε πολύ η κριτική στάση απέναντι στο νεωτερικό τρόπο ζωής και στους διαχρονικούς μηχανισμούς αλλοτρίωσης των ανθρώπων. Μας ενδιέφερε πολύ, μέσα από την κριτική στάση να μελετήσουμε το βίωμα της υπαρξιακής αγωνίας των σύγχρονων ανθρώπων, ώστε χωρίς να περάσουμε σε διδακτισμούς (γιατί κι ο διδακτισμός νομίζω πως έχει ξεπεραστεί στο θέατρο), να επιχειρήσουμε, έστω και δια της αρνητικής οδού, να δώσουμε τα ερεθίσματα και τις παραστάσεις ενός άλλου τρόπου ζωής. Τι σημαίνει ο άνθρωπος, ο οποίος αντιλαμβάνεται, συνειδητοποιεί τη φυλακή του και επιλέγει να σπάσει το τοίχος και να βγει έξω; Κατά τη γνώμη μας, είναι υπαρξιακή επιλογή του ανθρώπου να επιλέξει ή να μην επιλέξει την φυλακή του.

Δια της αρνητικής οδού, λοιπόν, χωρίς να προτείνουμε ότι αυτό είναι το σωστό ή το λάθος, μας ενδιαφέρει να δώσουμε τα ανάλογα ερεθίσματα για σκέψη, προβληματισμό και αναστοχασμό, που ενδεχομένως θα μπορούσαν να οδηγήσουν κάποιους ανθρώπους στην υιοθέτηση ενός διαφορετικού τρόπου ζωής. Με την έννοια αυτή, η μεταμόρφωση μπορεί να έχει ένα αρνητικό πρόσημο, ως από-ανθρωποποίηση, αλλά μπορεί να έχει και θετικό πρόσημο.

Κρ.Π.: Δηλαδή, ακριβώς το αντίθετο.

Σ.Στρ.: Ακριβώς. Όπου βλέπεις τον εαυτό σου στον καθρέφτη, στον θρυμματισμένο καθρέφτη και παλεύεις, διεκδικείς να ξαναβάλεις τα κομμάτια στη θέση τους και να επαναπροσδιορίσεις τη ζωή σου. Όχι ως άτομο σε… κενό αέρος, αλλά ως άτομο σε σχέση με τους άλλους ανθρώπους, με την κοινωνία στην οποία ζεις, και τελικά με τον ίδιο σου τον εαυτό.

Έτσι, χωρίς να σημαίνει ότι δημιουργείται ένα νέο δόγμα αλλαγής του κόσμου, είναι κι αυτό μια επανάσταση, έστω σε στοιχειακό, κυτταρικό επίπεδο, που νομίζω ότι στις μέρες μας τουλάχιστον, αλλά και πιο διαχρονικά, έχει μεγάλη σημασία.

Κρ.Π.: Να επιλέξεις να μεταμορφωθείς και όχι να… παραμορφωθείς;

Σ.Στρ: Να μεταμορφωθείς σε άνθρωπο που διεκδικεί την ελευθερία του και έχει επίγνωση της ζωής και του θανάτου, της θνητότητας του. Γνωρίζει το πέρας, το όριο κι έτσι, αποχτά επίγνωση της σημασίας της κάθε στιγμής, της αξίας των ανθρώπινων σχέσεων…

Κρ.Π.: Σήμερα στην Ελλάδα η πλειοψηφία ζει έναν εγκλωβισμό. Δηλαδή, κάποιος που δεν έχει δουλειά, που δεν βλέπει μέλλον… που του στερούνται βασικά δικαιώματα και που δεν έχει δυνατότητα πολλών επιλογών, νιώθει αυτόν τον εγκλωβισμό και την στέρηση ελευθερίας. Γιατί τι άλλο είναι η ελευθερία από δυνατότητα επιλογών;

Σ.Στρ.: Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα που θέτει η Μεταμόρφωση και η σύγχρονη μετεγγραφή του, είναι πολύ σημαντικό: Αν ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αποφασίσει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο ζωής του, αν δεν επιλέξει να συγκρουστεί με το φαντασιακό σύμπαν των αστικών αξιών και να διεκδικήσει έναν άλλο τρόπο ζωής, η κατάληξη θα είναι μία κοινωνία Γκρέγκορ Σάμσα.

Κρ.Π.: Μια κοινωνία που οδεύει προς την… αυτοκτονία, με κάποιον τρόπο;

Σ.Στρ.: Δεν είναι τυχαίο το παράδειγμα που δίνει ο Κάφκα: ο Γκρέγκορ στο τέλος πεθαίνει. Προσωπικά, δεν μπορώ να αντιληφθώ κυριολεκτικά ότι συμβαίνει στη Μεταμόρφωση. Δηλαδή ότι ο Γκρέγκορ μεταμορφώνεται σε ζωύφιο και ότι στο τέλος το ζωύφιο πεθαίνει. Νομίζω πως έτσι θα ήταν ένα απλό παραμύθι… Στο «Θεώρημα» του Παζολίνι, η κόρη της οικογένειας στο τέλος φτάνει σε κατάσταση στουπόρ, στην απόλυτη ακινησία. Κλειδώνει το σώμα της. Χάνει την οποιανδήποτε επαφή με το περιβάλλον. Αυτή είναι μία μορφή υπαρξιακού θανάτου. Είναι κάτι σαν αυτό που παθαίνει ο Γκρέγκορ Σάμσα.

Κι αν το δεις συμβολικά, είναι ακριβώς η επίδραση του σύγχρονου κόσμου, πάνω στον άνθρωπο. Εκεί είναι που ο νεωτερικός τρόπος ζωής δημιουργεί ιδεολογίες. Την ιδεολογία του σολιψισμού. Ας μην το ξεχνάμε: η λέξη Idiot (ηλίθιος) εμπεριέχει τον ιδιώτη, την ιδιώτευση, το περιχαρακωμένο άτομο..

Κατά τη γνώμη μου, οι οποιεσδήποτε μορφές αντίστασης που αναπτύσσονται σήμερα, σκοπό έχουν να δημιουργήσουν την συνάντηση, να επαναφέρουν το όνειρο. Να συναντήσει πάλι ο άνθρωπος τον απέναντί του, τον άλλον και διαφορετικό, που δεν είναι τίποτε άλλο από προβολή της απωθημένης πλευράς του ίδιου του εαυτού. Να σπάσει ο πάγος, και να ανάψει η φωτιά. Να ξαναβρεθεί η ουτοπία, ο ανοιχτός ορίζοντας… Με την έννοια αυτή είμαι υποστηρικτής των περισσότερων μορφών κοινωνικής αντίστασης του σήμερα. Αυτών δηλαδή, που πασκίζουνε για μια νέα μορφή κοινωνικής δημιουργίας. Τελικά το παιχνίδι παίζεται εκεί. Γιατί ένας υγιής άνθρωπος –με την έννοια της ψυχικής, σωματικής και πνευματικής αυτονομίας- σε κενός αέρος, δεν μπορεί να υπάρξει.-

Advertisements

Κριτική της Ειρήνης Καλέση στο blog Artic

Ας αρχίσει η »Μεταμόρφωση»…

Κυριακή 28 Οκτωβρίου 2012 13:52
Αρθρογράφος: Ειρήνη Καλέση

Το ίδρυμα “Μιχάλης Κακογιάννης” φιλοξενεί το αξιόλογο και άκρως σημαντικό έργο “Η μεταμόρφωση” του Franz Kafka. Μια παραγωγή που παρουσιάζεται από την ομάδα “Σημείο Μηδέν” για δεύτερο κύκλο παραστάσεων. Το διήγημα του Franz Kafka στη θεατρική του μορφή μοιάζει με ένα άσχημο εφιάλτη στον οποίο οι πρωταγωνιστές  είναι αέναα παγιδευμένοι χωρίς θέληση διαφυγής. Η αίσθηση του κακώς  ενορχηστρωμένου κουκλοθέατρου είναι διάχυτη στην 80λεπτη παράσταση.

Οι πρωταγωνιστές είναι άψυχα μέρη ενός ντόμινο και βασικός συντελεστής της κατάρρευσης του κόσμου τους είναι ο γιος της οικογενείας ,ο Γκρέγκορ. Ο γιος της οικογενείας ξυπνά μεταμορφωμένος  σε ένα σιχαμερό τερατώδες ζωύφιο. Έτσι ξαφνικά, ο Γκρέγκορ χάνει τη δουλειά του, την ανθρώπινη υπόσταση του και την υποτιθέμενη “τελεία” σχέση με την οικογένεια του. Η οικογένεια του αφού δεν έχει όφελος πια από την καλοδουλεμένη μηχανή που έχει ως γιο, τον παραγκωνίζει στο σημείο της αφαίρεσης της ίδιας της ταυτότητος του και συνεπώς της ζωής του.

      Οι καλοδουλεμένες ερμηνείες της θεατρικής ομάδας “Σημείο Μηδέν” καθηλώνουν το κοινό αφού το αφοπλίζουν με τις επανειλημμένες κινήσεις τους που αναδεικνύουν την απελπισία και την νέκρωση των ηθών και των ψυχών. Ο θάνατος σε αυτή την ιστορία δεν αποτελεί λύτρωση η αναγέννηση αλλά αντιθέτως υπάρχει το επόμενο θύμα που θα αναλάβει τα καθήκοντα του δούλου. Ο αέναος κύκλος της απελπισίας δεν σταματά να γυρίζει και όλοι γινόμαστε μηχανές που έχουν υποχρεώσεις και καθήκοντα. Η οικογένεια Samsa  ακολουθεί  συγκεκριμένα μοτίβα καθώς κάθε μέλος (ο πατέρας ,η μητέρα ,ο γιος και η αδελφή Γκρέτε) παραμένουν παγιδευμένοι στους δικούς τους μικρόκοσμους. Οι χαρακτήρες είναι ενδεδυμένοι με ρούχα που παραπέμπουν χρωματικά στα έπιπλα που χρησιμοποιούν, δείχνοντας την ενσωμάτωση σε αυτά στο σημείο που χάνουν την αίσθηση της σκληρής πραγματικότητας και ζουν σε ένα ντελίριο τελείως άψυχοι σε μια διαρκή κατάσταση κατάθλιψης και αδιεξόδου. Η βαριά ατμόσφαιρα της παράστασης δημιουργεί ένα κόμπο στον λαιμό των θεατών βλέποντας την οικογένεια να καταρρέει σταδιακά χάνοντας ακόμη και την ικανότητα τους να διατηρούν τα προσωπεία που τόσο περίτεχνα χειρίζονταν πριν τον Αρμαγεδδών που τους επισκέφτηκε.

  Ο Kafka ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ου αιώνα ασχολήθηκε με πολλά ψυχολογικά θέματα όπως η αποξένωση από τον εαυτό μας η ενδοοικογενειακές σχέσεις (μητέρας-παιδιών, σχέσεις αδελφών), η βιαιότητα αλλά και οι τρομακτικές “μεταμορφώσεις”. O μοντερνισμός της γραφής του είναι απερίγραπτος και πολλά από τα έργα του έχουν μείνει στην ιστορία ως λογοτεχνικά διαμάντια όπως  “Η Δίκη” , “O Πύργος” και φυσικά η “Μεταμόρφωση” που παρά το μικρό μέγεθος της οδηγεί τους αναγνώστες και τους θεατές σε ένα ατέρμονο ταξίδι αναζήτησης σχετικά με την κοινωνία, την ψυχή αλλά και τις φυλακές που την αιχμαλωτίζουν.

 

Κριτική απο τον «Michelle Man» για το Mindradio

Μεταμόρφωση του Φράντς Κάφκα από την Ομάδα Σημείο Μηδέν @ Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης

Στα όνειρα του διασχίζει με το τραμ βερολινέζικους δρόμους γεμάτους βαμμένα φράγματα και ανηφορίζει απότομους τοίχους σκεπασμένους με ανθρώπινες ακαθαρσίες. Ενύπνια της νυκτός συντάσσει παθιασμένα “ραβασάκια” που απευθύνει στην αναρχική δημοσιογράφο Μιλένα Γεσένσκα, την επιστολική του “ερωμένη”, κατηγορώντας την ότι έχει “… γίνει διαφορετική σα φάντασμα, ζωγραφισμένη με κιμωλία μέσα στο σκοτάδι.” Όταν συναντήθηκε για πρώτη φορά με την Φελίτσε Μπάουερ, ένα “μουσκεμένο” απόγευμα σε κάποιο φιλικό σπίτι, εκείνος ήταν εικοσιεννέα ετών και η Μπάουερ εικοσιπέντε. Και έπειτα ακολουθεί η συγγραφή του εντυπωσιακά ανησυχητικού και παντοτινά επίκαιρου διηγήματός του η “Μεταμόρφωση”. Τρεις ενδεικτικές αναφορές-ορόσημο στο σκοτεινό μοντερνιστή δημιουργό Φράντς Κάφκα και τα βιωματικά του παρακλάδια, χρονολογικά τοποθετημένες μεταξύ 1912-1915.

Η μετεωριζόμενη “Ομάδα Σημείο Μηδέν”, έχοντας ήδη στο θεατρικό ενεργητικό της το “ανέβασμα” της παράστασης “Στη Σωφρονιστική Αποικία” (2008), εμπνέεται εκ νέου από τις καφκικές αρετές και το αλληγορικό του σύμπαν και με γνώμονα “την μη καθημερινή πλευρά του σώματος που δεν ομοιάζει, που δεν αναπαριστά αποκλειστικά τον εαυτό του”, καταπιάνεται αυτήν τη φορά με την θεατρική μεταφορά της “Μεταμόρφωσης” σε σκηνοθεσία Σάββα Στρούμπου, για δεύτερο κύκλο παραστάσεων, στην αίθουσα Black Box της οδού Πειραιώς 260 (Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης).

Από τις πρώτες κιόλας λέξεις της ολιγοσέλιδης νουβέλας που εκστομίζονται επί σκηνής. Ο Γκρέγκορ Σάμσα έπειτα από ένα ταραγμένο ύπνο βρήκε τον εαυτό μεταμορφωμένο σ’ ένα απεχθές ζωύφιο, ο θεατής στοιχειώνεται από το νοηματικό βάρος αυτής της διατύπωσης και αρχίζει να εγκλωβίζεται στο “αδυσώπητο λαβυρινθώδες πλέγμα ενοχών” του κεντρικού ήρωα (Μιλτιάδης Φιορεντζής). Παρακολουθούμε εναγωνίως την εμμονική, σχεδόν “σχιζοφρενική” του προσπάθεια να κρύψει αυτή την αλλαγή από τον απρόσωπο, φρικτό οικογενειακό του περίγυρο και το πνιγηρό κοινωνικό του περιβάλλον που συμβάλλουν καθημερινά στην περαιτέρω αναπαραγωγή εκείνου του συμπλεγματικού, περιθωριοποιημένου ατόμου μέσω επιβεβλημένων, comme il faut μηχανισμών που εν τέλει απογυμνώνουν τον ήρωά μας από την αληθινή, ανθρώπινη διάσταση του και τον μεταμορφώνουν σε ένα μικροαστικό, πειθαρχημένο πλάσμα, αυτόν που θέλουν εκείνοι να είναι, εύκολο προς χειραγώγηση. Ο Γκρέγκορ Σάμσα, ο μέχρι πρότινος αίρων τα βάρη της οικογένειας, δυστυχώς αποδέχεται τη νέα του ταυτότητα, θεωρεί τον εαυτό του απόκληρο, ένα γιγαντιαίο σιχαμερό ζωύφιο, μιαρό επειδή οι άλλοι τον θεωρούν έτσι. “Είσαι ένα τίποτα” εκτοξεύει με στόμφο ο ανήμπορος, παρασιτικός πατέρας (Θοδωρής Σκυφτούλης ) στον Γκρέγκορ καθαιρώντας τον από όλα του τα αξιώματά και βυθίζοντας τον σε μια αδιέξοδη νοητική δίνη.

Κάθε οντότητα είναι αυστηρά ετεροκαθοριζόμενη, δηλαδή έχει νόημα μόνο η σχέση της με κάτι άλλο, άρα και ο ίδιος ο Γκρέγκορ διαμορφώνει το βλέμμα του σχετικά με το ποιος είναι σε σχέση με την εικόνα που έχουν οι άλλοι για εκείνον σωματοποιώντας την μέχρι τέλους. Όλα τα πρόσωπα του δράματος είναι ταυτόχρονα εξαρτημένα, κατακερματισμένα είδωλα – παρουσιάζονται επί σκηνής σαν γκροτέσκο, ξεχαρβαλωμένα ανθρώπινα ομοιώματα με κινητά μέλη- και εσωτερικά παραμορφωμένα από το ίδιο τους το περιβάλλον, καταδικάζοντας εαυτούς και αλλήλους στην εν λόγω διαδικασία ψυχοσωματικής αλλοτρίωσης. “Ας πρόσεχε, ας μη μεταμορφωνόταν…” ψελλίζει ασθμαίνοντας η αδύναμη, αγνώμων μητέρα (Μαρία-Όλγα Αθηναίου) ώσαν άλλη Πάστα Φλόρα προς το οικογενειακό της τσίρκο. Μιας και το έπραξε όμως, θα τιμωρηθεί με τη μεγαλύτερη σκληρότητα. Η υπέροχη σκηνή- εξαίρετος φωτισμός, μουσική, κίνηση- που εκτυλίσσεται ανάμεσα στον Γκρέκορ και την άλλοτε μουσικόφιλη και πλέον αποστασιοποιημένη αδελφή του Γκραίτε (Ελεάνα Γεωργούλη), το διάχυτο ερωτικό στοιχείο που πλημμυρίζει την εικόνα όταν προσπαθεί να έρθει σε επαφή μαζί της και να της φιλήσει τρυφερά το λαιμό, καθώς και η σκηνή με τον αυταρχικό πλέον πατέρα να πετάει μήλα στην καμπουριασμένη –σαν ακτινογραφία εντόμου- πλάτη του ασύλληπτου ερμηνευτικά Μιλτιάδη Φιορεντζή, προκάλεσαν ρίγη θαυμασμού και συγκίνησης. Ο τρόπος προσέγγισης του έργου από την Ομάδα Σημείο Μηδέν, η σουρρεαλιστική σκηνοθετική ματιά και η διασκευασμένη του απόδοση μέσα από αυτοσχεδιασμούς ήταν μια δύσκολη αποστολή για τους ηθοποιούς που επιτυχώς όμως έφεραν εις πέρας. Κάθε φορά είχαμε την αίσθηση και ένα φόβο που έλλοχευε ότι κατά την παρατεταμένη επιτάχυνση του λόγου τους ή των επαναλαμβανόμενων κινήσεων θα ξέμεναν από ανάσες ή θα ξεχνούσαν τις ατάκες τους. Παρόλα αυτά η εκτέλεση τους ήταν καθ΄όλα άψογη. Ξεχωρίζει η Ελεάνα Γεωργούλη χωρίς καμία πρόθεση μετριασμού των λοιπών ταλαντούχων ηθοποιών που εν καιρώ κρίσης επιμένουν σε ερμηνείες υψηλού επιπέδου και στην δημιουργία τέχνης σαν αυτή που μας χάρισαν το βράδυ του Σαββάτου στο Ίδρυμα Κακογιάννη. Την έχουμε ανάγκη και τους ευχαριστούμε γι’ αυτό.

By Michelle Man

 

Kριτική της Φωτεινής Τσαρδούνη στο Culture Now *

Μεταμόρφωση του Φ. Κάφκα – Σημείο Μηδέν-Σάββας Στρούμπος

(Ίδρυμα Μ. Κακογιάννης, 27-10-2012)

     Από τη Φωτεινή Τσαρδούνη στο Culture Now *

Η αίθουσα BlackBox στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης «μεταμορφώνεται». Ο ομάδα «Σημείον Μηδέν»  παρουσιάζει  – σεδική της διασκευή/δραματοποιημένη μορφή –  το  έργο  του Φραντς Κάφκα «Μεταμόρφωση». Είναι ο δεύτερος κύκλος  παραστάσεων (ξεκίνησε την άνοιξη του 2012) και συνεχίζεται και φέτος έως και την 1η Δεκεμβρίου.

Σκηνοθέτης της παράστασης ο Σάββας Στρούμπος, ηθοποιός και συνεργάτης του Θεόδωρου Τερζόπουλου επί σειρά ετών. Η κοινή τους πορεία αντανακλάται εμφανώς και σε αυτή την παράσταση με την έντονη σωματοποιημένη δράση.

Το έργο και ο συγγραφέας είναι σε γενικές γραμμές γνωστά σε όλες τις ηλικίες. «Όταν ο  Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωί από ανήσυχα όνειρα, βρήκε τον εαυτό του στο κρεβάτι μεταμορφωμένο σε ένα τεράστιο απεχθές ζωύφιο» είναι η πρώτη φράση του μυθιστορηματικού κειμένου, που δηλώνει ουσιαστικά τί θα πραγματευτεί ο συγγραφέας στη συνέχεια. Όπως σημειώνει ο Κώστας Δεσποινιάδης (μεταφραστής, εκδότης, συγγραφέας) «ορισμένοι μεταφραστές το έχουν αποδώσει (τη λέξη «ζωύφιο») στα ελληνικά ως κατσαρίδα. Η λέξη που χρησιμοποιεί ο Κάφκα στα γερμανικά είναι ungeziefer και έχει την σημασία της, καθώς είναι η ίδια λέξη που χρησιμοποιεί για να περιγράψει τον εαυτό του στο «Γράμμα προς τον πατέρα», παραπονούμενος ότι ο πατέρας του τον αντιμετώπιζε πάντα σαν παράσιτο και ungeziefer [«έντομο/ζωύφιο»].

Ας σκεφτούμε για λίγο τις συνέπειες του να ξυπνήσει κάποιος μεταμορφωμένος σε ζωύφιο/κατσαρίδα (από πρακτικές  δυσκολίες έως και τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει κάτι τέτοιο στον ίδιο και στον περίγυρό του). Ας προσθέσουμε σε αυτό την σκέψη  ότι ο «μεταμορφωμένος» έχει να έρθει αντιμέτωπος με την εξουσία του πατέρα του, με  την επίδραση της υπόλοιπης οικογένειάς του επάνω του,  με την πίεση του εργοδότη του και εμμέσως όλου του κοινωνικού του περίγυρου. Εδώ ταιριάζει η φράση που έχει γράψει ο ίδιος ο Κάφκα:  η λέξη «sein» σημαίνει δύο πράγματα στα γερμανικά: «υπάρχω» και «δικός του»…

Η Μεταμόρφωση του Γκρέγκορ Σάμσα είναι κυριολεκτική και μεταφορική. Κάθε ένας ήρωας-ρόλος σε αυτό το έργο αναδεικνύει και ένα άλλο επίπεδο βάθους του μυθιστορήματος  και αυτό γίνεται επιτυχώς και στην συγκεκριμένη παράσταση. Το μυθιστόρημα  είναι μεν μικρό σε έκταση, αλλά πολύ πυκνό σε νοήματα. Κατ’ επέκτασιν,  μια θεατρική διασκευή καλείται να κάνει τις επιλογές της.   Η ομάδα «Σημείο Μηδέν» έκανε την επιλογή ν’ αναδείξει  «έναν παράλογο  λαβύρινθο θρυμματισμένων ειδώλων, όπου οι βασανιστικά παγιωμένες  και επαναλαμβανόμενες κοινωνικές συμπεριφορές έρχονται  να διαμορφώσουν μια παράλογη μηχανή ποικίλων ψυχοσωματικών παραμορφώσεων, χωρίς καμιά δυνατότητα διαφυγής»  όπως γράφει ο ίδιος ο σκηνοθέτης.   Αυτό βλέπουμε στη σκηνή και δεν είναι καθόλου λίγο!

Η σωματική παρουσία και κίνηση των ηθοποιών μοιάζουν να έχουν δομηθεί σύμφωνα με τις αρχές του κυβισμού. Κίνημα , το οποίο μάλιστα εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε στις αρχές του 20ου αι.,  λίγα χρόνια πριν την συγγραφή της  Μεταμόρφωσης (1915). Σώματα κατακερματισμένα αλλά ζωντανά, ελεύθερα αλλά «εγκυβισμένα»,  κίνηση σπασμωδική αλλά όχι «τεθλασμένη» όπως αυτή της  μαριονέτας. Μέσα από την φόρμα και την επανάληψη οι χαρακτήρες της παράστασης αποκτούν ένα κρυστάλλινο πολυεπίπεδο βάθος. Η φωνή λειτουργεί  με τον ίδιο τρόπο. Χαρακτηριστικό το νανούρισμα της μητέρας του Γκρέγκορ Σάμσα ( Μαρία – Όλγα Αθηναίου) που διατρέχει όλο τον ψυχικό της εγκλωβισμό. Μέσα από την κωμικοτραγικότητά του ο θεατής ανατριχιάζει.

Το συνολικό στήσιμο της παράστασης παραπέμπει στο παράλογο όνειρο και συνάμα πραγματικό. Το σκηνικό πλαίσιο (Γιώργος Κολιός) με το σελοφάν εντείνει την παγιδευμένη ζωή των ηρώων , αφού μοιάζουν να ζουν μέσα σε ένα κουκούλι. Τα ρούχα (Γιώργος Κολιός και Rebecca Gustfeld)  προδίδουν επίσης μια παρωχημένη αυστηρότητα της οικογένειας. Οι φωτισμοί του Κώστα Μπεθάνη υπογραμμίζουν την αίσθηση του κρύου και στεγανού εγκλωβισμού, ενώ θερμαίνει και «ερωτικοποιεί» την πιο ανθρώπινη σκηνή, αυτή μεταξύ Γκρέγκορ και Γκρέτε Σάμσα. Στην διάρκεια της παράστασης είχα πραγματικά την αίσθηση ότι μπροστά μου είχα μια γιγάντια μακέτα.  Σα να έβλεπα από κλειδαρότρυπα το τρισδιάστατο ζωντάνεμά της με τους ήρωες της ιστορίας της να την πλαισιώνουν. Οι ηθοποιοί της ήταν σαν κρεμασμένες, χειραγωγούμενες κούκλες, που η βαρύτητα και η φυσική λειτουργούσε πάντα υπέρ του νοήματος που ήθελαν να μας μεταφέρουν. Η φόρμα και η επαναληπτικότητα – που αναφερθήκαμε και παραπάνω – έδιναν την εντύπωση ενός καλά κουρδισμένου παιχνιδιού. Τις ομοιότητες με τις δικές μας ζωές θα πρέπει να τις αναλογιστούμε ο καθένας μας πρωτίστως προσωπικά και έπεται και ο  κοινωνικός συλλογισμός. Μια πραγματικά πλήρης παράσταση. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε, που προτείνεται από διδάσκοντες Θεατρικών και Δραματικών Σχολών, είτε λόγω ενδιαφέροντος για την μεταφορά του από την λογοτεχνία στην θεατρική σκηνή είτε για την υποκριτική του και όχι μόνο, αρτιότητα.

Τέλος, ένα μεγάλο μπράβο στον σκηνοθέτη και την συνεργάτη του, Δανάη Σπηλιώτη (μεταφράστρια και δραματουργική συνεργάτης),  οι οποίοι εξέδωσαν  στην «Νεφέλη»  το μυθιστόρημα σε καινούργια μετάφραση και την θεατρική διασκευή της ομάδας «Σημείο Μηδέν», πλαισιωμένο με αρκετά κατατοπιστικά και περιεκτικά κείμενα για το συγκεκριμένο έργο και  παράσταση.