Archive for Φεβρουαρίου 2011

ΕΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΡΕΛΛΑ. ΠΤΥΧΕΣ ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΕΞΕΓΕΡΣΗΣ.

> πίσω στα περιεχόμενα

ΕΡΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΡΕΛΛΑ.  ΠΤΥΧΕΣ ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΕΞΕΓΕΡΣΗΣ.

«Είναι περίεργο το γεγονός ότι με κάθε μεγάλο επαναστατικό κίνημα βγαίνει στο προσκήνιο το πρόβλημα του «ελεύθερου έρωτα». Μια μερίδα ανθρώπων το θεωρεί επαναστατική πρόοδο, αποτίναξη των παλιών παραδοσιακών δεσμών, οι οποίοι δεν είναι πια αναγκαίοι…»

Φρ. Ένγκελς

Στο Όπως σας αρέσει του Σαίξπηρ το ερωτικό υλικό, η τρέλα του έρωτα αποκτούν τη δυναμική της εντροπίας, διαπερνούν το έργο με τη μορφή μιας ύλης που ανά πάσα στιγμή είναι ικανή να καταλύσει κάθε γνωστό μας όρο και όριο όσον αφορά στο φαινόμενο ζωή και ανθρώπινες σχέσεις. Τι σημαίνει η διάσταση ή η διαφορά μεταξύ ομορφιάς και ασχήμιας, λογικής και τρέλας, άντρα και γυναίκας, γαλήνης και πάθους, όταν διαμεσολαβεί το «αναρχικό» δυναμικό της ερωτικής παρόρμησης, η ευφορία και ευωχία του ά-λογου ερωτικού στοιχείου; Σώματα, ψυχές και πνεύματα, ενωμένα σε μιαν άρρηκτη ενότητα, απελευθερώνονται από τα κοινωνικά θεσμισμένα όρια της ύπαρξης τους (κοινωνική τάξη, φύλο κλπ.). Ίσως και να πρόκειται για μια ιδιάζουσα μορφή επιστροφής σε ένα πρωτογενές και αδιαφοροποίητο Χάος∙ μια επιστροφή στη βαθιά επιθυμητή στον καθένα μας κατάσταση του Ανδρογυνισμού, όπου στο ένα και το αυτό σώμα ενυπάρχουν ταυτόχρονα το θηλυκό και το αρσενικό, σε μια αέναη διαδικασία συμφιλίωσης και σύγκρουσης, έλξης και απώθησης.

Μεταμορφώσεις διαρκείς, απώλεια της οικείας ταυτότητα και ταυτόχρονα επανεύρεση μιας «άλλης», άγνωστης και ανοίκειας∙ συναντήσεις ανδρογυναικών και γυναικοανδρών μέσα από την απρόβλεπτη ερωτική παρόρμηση της στιγμής Η ανάγκη για μια λογική αλληλουχία των πραγμάτων αίρεται, αλλά και κάθε όριο είναι υπό αίρεση. Όλα είναι μέσα σε όλα και τίποτα το ανθρώπινο δε μας ξενίζει πια. Ποιος καθορίζει πλέον τα ηθικά προστάγματα που «πρέπει» να ακολουθούμε; Η κάθε διαφορετικότητα παύει να υφίσταται ως τέτοια εφόσον έχει ήδη αφομοιωθεί σε αυτό το χωρίς τέλος καρναβάλι το ψυχών-και-σωμάτων. Μια άλλου τύπου εξέγερση συντελείται για να διαρρήξει κάθε απόσταση ασφαλείας, όλους τους φράχτες μεταξύ του Εγώ και του Άλλου, του Διαφορετικού. Ο άνθρωπος επιστρέφει στον εαυτό του βιώνοντας τα πράγματα μέσα από τον Άλλον, το Σύντροφο, τον (όχι πια) Διαφορετικό.

Σε έναν τέτοιο χώρο-και-χρόνο μας μεταφέρει ο Σαίξπηρ, όπου το μόνο που κυριαρχεί είναι η ίδια η τρέλα του έρωτα, χωρίς αρχή, μέση και τέλος, χωρίς το κοινωνικά «πρέπον» να διαμεσολαβεί στην έκρηξη της ερωτικής παρόρμησης, όταν αυτή κάνει την παρουσία της.

Αλλά γιατί σήμερα; Ένα τέτοιο έργο, με τους ανάλογους προβληματισμούς, γιατί σήμερα, σ’ έναν κόσμο που χάνεται στα εξ’ ων συνετέθη; Μήπως, όμως, μια κοινωνία είναι ένας ζωντανός οργανισμός που λαμβάνει σάρκα και οστά μέσα από τα άτομα που την αποτελούν; Μήπως οι άνθρωποι, σε έναν μεγάλο βαθμό, διαμορφώνονται μέσα από την κοινωνία στην οποία ανήκουν; Μήπως, ενώ νομίζουμε ότι εμείς οι ίδιοι διαμορφώνουμε τις συνθήκες της ύπαρξης μας, μας έχουν πρώτα μάθει πώς να ζούμε και να πεθαίνουμε, τι να επιθυμούμε και τι να σκεφτόμαστε; Μήπως το ίδιο μου σώμα-και-πνεύμα, άθελα μου, έχει μάθει να ζει και να δρα, να επιθυμεί και να πεθαίνει ακίνδυνα, αναπνέοντας δύσκολα, έγκλειστο καθώς είναι μέσα σε συγκεκριμένα θεσμοθετημένα πλαίσια; Μήπως η άρνηση των αυτών θεσμοθετημένων ορίων στις σημερινές κοινωνίες οδηγεί στην περιθωριοποίηση από το κοινωνικά αποδεκτό μοντέλο ανθρώπου; Μήπως όσοι βρίσκονται από ανάγκη ή επιλογή έξω από τα κοινωνικά θεσμισμένα όρια αυτόματα γίνονται οι Άλλοι, οι Κακοί, οι Επικίνδυνοι;

Στον κόσμο του Σαίξπηρ έχουμε τη φυγή από τον κοινωνικά προσδιορισμένο χώρο-και-χρόνο της πόλης προς ένα χώρο απελευθερωτικό και παράξενο, ένα δάσος της τρέλας, το δάσος του Άρντεν. Εδώ κυρίαρχη είναι μονάχα η απελευθερωτική και εξεγερσιακή παρόρμηση του ερωτικού πάθους. Μέσα από το πρίσμα αυτό η διάσταση μεταξύ αλήθειας και ψέματος, σοβαρότητας και παιχνιδιού, φαντασίας και πραγματικότητας εξαφανίζεται. Ο άνθρωπος επιστρέφει σε μια πρωτογενή κατάσταση της φύσης του: τον Ανδρογυνισμό. Μια κατάσταση γενικευμένης ευωχίας, στην οποία κανείς και τίποτα δεν αντιστέκεται, διαπερνάει τα πρόσωπα του δράματος.

Σ’ έναν χώρο-και-χρόνο που η ερωτική επιθυμία κυκλοφορεί χωρίς όρους και όρια, κατά πόσον μπορούμε να λαμβάνουμε υπ’ όψιν μας τα κοινωνικά θεσμισμένα όρια δόμησης και κωδικοποίησης των φύλων; Ποιος, πώς και μέχρι που είναι ο «άντρας»; Ποια, πώς και μέχρι που είναι η «γυναίκα»; Δικαιούμαστε να μιλάμε για τον γυναικοάνδρα ή/και την ανδρογυναίκα; Και μας ικανοποιεί ένας απλός διαχωρισμός μεταξύ ομοφυλόφιλων και ετεροφυλόφιλων;

Ο Σαίξπηρ είναι ο πρόδρομος στην ιστορία του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού σ’ αυτό ακριβώς: Αντιλαμβάνεται την ερωτική επιθυμία και παρόρμηση ως μανιοδότες και αγωγούς εκρηκτικών προταγμάτων απέναντι σε αποστεωμένες μορφές ύπαρξης κοινωνιών-και-ανθρώπων. Μέσα απ’ την ομορφιά της ερωτικής συνάντησης, την ένταση της ερωτικής έλξης και των σύμπαν συναισθημάτων που γεννά η ερωτική επιθυμία, ο Σαίξπηρ επιτίθεται στον σάπιο κόσμο που τον περιβάλλει και αναζητά τρόπους, αν όχι ανατροπής του, τουλάχιστον διεξόδου και διαφυγής.

Βέβαια, ο Σαίξπηρ αντικρίζει την επιστροφή στη φύση ως ελπίδα από τη μία, αλλά χωρίς καμία αυταπάτη από την άλλη. Δια μέσο του Ερωτισμού ανοίγει δρόμο για μια φυγή προς τη φύση, ερευνά τα όρια της φυγής, βλέπει το αδιέξοδο και επιστρέφει στα γνωστά και οικεία όρια ενός κόσμου ανδροκρατούμενου και πατριαρχικού. Η άρση της πρότερης τάξεως, η πρόσκαιρη αναρχία και αταξία που δημιουργήθηκε σύντομα δίνουν τη θέση τους σε μια νέα ισορροπία, μια νέα τάξη πραγμάτων, όχι λιγότερο καταπιεστική. Οι εξόριστοι γίνονται κυρίαρχοι και εγκαταλείπουν τη φύση∙ οι κυρίαρχοι γίνονται εξόριστοι και πηγαίνουν στη φύση. Άντρες και γυναίκες επιστρέφουν στα όρια του φύλου τους (αν και σε μια διαφορετική συνθήκη πλέον, των γάμων και των ερωτικών συνάψεων). Η εξέγερση αργά ή γρήγορα φτάνει στο τέλος της. Γίνεται εμφανές ότι η διαφυγή προς έναν υποτιθέμενα απελευθερωτικό φυσικό χώρο-και-χρόνο δεν αρκεί για να επιφέρει μια ριζική αλλαγή του κόσμου. Μια παράξενη θλίψη, μια Σιωπή απόκοσμη έρχονται να δώσουν ένα τέλος στον πανερωτισμό του δάσους του Άρντεν. Τα πάντα απομυθοποιήθηκαν, όλες οι μάσκες έπεσαν. Δεν υπάρχουν πλέον αυταπάτες για το που είναι ο παράδεισος και που η κόλαση. Όπως φαίνεται είναι ένα και το αυτό.

Όμως τι μένει; Τι απομένει τελικά; Ίσως η μνήμη της τρέλας να μένει, το εγγεγραμμένο στο σώμα βίωμα του έρωτα, ο απόηχος της ευωχίας και του μόλις απολεσθέντος ανδρογυνισμού. Όμως η μνήμη είναι ανήσυχη. Κάτω απ’ την επιφανειακή νέα τάξη πραγμάτων τα πάντα παραμένουν εν βρασμώ. Τα όρια τίθενται κι αυτά πρόσκαιρα ώσπου μια νέα ρωγμή να τα διαρρήξει, ώσπου ψυχές-και-σώματα να διεκδικήσουν και πάλι την απελευθέρωση τους από αυτά.

Ο Σαίξπηρ διαγράφει μια εξεγερσιακή πορεία (χωρίς να αγνοεί τα αδιέξοδα αυτής της πορείας) απ’ την πόλη στη φύση∙ απ’ τον έγκλειστο σε συγκεκριμένα πλαίσια άνθρωπο, σ’ ένα πανερωτικό και πολύφυλο ανθρώπινο υποκείμενο. Κι όμως, τα πάντα γίνονται με τη μεγαλύτερη δυνατή ελαφρότητα: με μια διάθεση κάποτε σαρκαστική και περιπαικτική, κάποτε βαθιά ερωτική και παθιασμένη, κάποτε οργισμένη και φιλοσοφικά θλιμμένη. Αλλά πάντα μ’ αυτή την αέρινη ελαφρότητα που του επιτρέπει να κυκλοφορεί ελεύθερα μεταξύ ανθρώπων και θεσμών ερευνώντας τα ζητήματα που τον απασχολούν στα ακρότατα όρια τους.

Μας κλείνει το μάτι, σκάει ένα πονηρό χαμόγελο και λέει ψιθυριστά: «όπως σας αρέσει…τα πάντα ισχύουν…όρια δεν υπάρχουν…όλα αλλάζουν… τίποτα δε μένει…και στο χέρι μας είναι να ζούμε το κάθε τι όπως μας αρέσει…».

Σάββας Στρούμπος

> πίσω στα περιεχόμενα

Advertisements

Στα χνάρια της «Σωφρονιστικής Αποικίας»

πίσω στη «Σοφρωνιστική Αποικία»

Στα χνάρια της «Σωφρονιστικής Αποικίας»

Η Σωφρονιστική Αποικία του Κάφκα (γράφτηκε το 1919), θα έλεγε κανείς ότι καταδεικνύει φαινόμενα που στιγμάτισαν την ιστορική μνήμη του 20ου, όπως τα Γκούλαγκ, Άουσβιτς, Γκουαντάναμο, λευκά κελιά, ξερονήσια κλπ, πολύ πριν αυτά παρουσιαστούν. Κατά μία έννοια λοιπόν, η πολιτική σημασιοδότηση του έργου ως καταγγελία του φαινομένου ολοκληρωτισμός γίνεται από την πρώτη στιγμή σαφής. Χωρίς να αγνοούμε τη σημαντικότητα αυτής της πολιτικής προσέγγισης, έχει ενδιαφέρον να διερωτηθούμε τι άλλο υπάρχει πιο πέρα, μετά-το-πολιτικό, φέροντας τον απόηχο ή τη Μνήμη του.

Διανοίγοντας τη διερώτηση στο μετά-πολιτικό τοπίο και με αφορμή το έργο του Κάφκα, για μας η έρευνα επικεντρώνεται στο ζήτημα του Εγκλεισμού του σύγχρονου ανθρώπου στην ίδια του την ύπαρξη, στα γρανάζια του κοινωνικού του σώματος. Ας δούμε πιο αναλυτικά…

Ζώντας εντός των ορίων μιας σύγχρονης αλλοτριωμένης/αλλοτριωτικής κοινωνίας της καταστολής, το ίδιο το σώμα του ανθρώπου μετατρέπεται σε μια εν δυνάμει σωφρονιστική μηχανή· ενδοβάλοντας την κοινωνικά θεσμοθετημένη αναγκαιότητα της καταστολής, «εγγράφει» στις στιβάδες της ύπαρξης του τα ηθικά προτάγματα και τις αξίες/νόμους που επιβάλλονται. Ο Κάφκα βλέπει τον άνθρωπο έγκλειστο μέσα στο ίδιο του το σώμα να ευνουχίζεται ψυχο-πνευματικά, να μηχανοποιείται εφ’ όλης της ύλης· βλέπει την ύπαρξη του να περιχαρακώνεται, να περιορίζεται σε συγκεκριμένες μηχανικές και κοινωνικά αποδεκτές λειτουργίες.

Η αδυνατότητα εξέγερσης εναντίον του εγκλεισμού ενός ήδη ευνουχισμένου από την κοινωνία σώματος (αλλά και εναντίον της ίδιας της κοινωνίας) σηματοδοτεί και των προσδιορισμό των ορίων του βαθύ-προσωπικού δυναμικού του ατόμου. Μιλάμε πλέον για την άνθρωπο-μηχανή κατανάλωσης, τον άνθρωπο-εμπόρευμα, αντιλαμβανόμαστε την κλίμακα της ανθρώπινης ύπαρξης στα προσδιορισμένα, ασφαλή και πλήρως αποδεκτά όρια του κοινωνικού γίγνεσθαι ενός super-market… Οι κατασταλτικοί/αλλοτριωτικοί μηχανισμοί «εγγράφουν»/επιβάλλουν στη δομή των ατόμων συγκεκριμένους κώδικες συμπεριφοράς, συγκεκριμένα ηθικά και αξιακά προτάγματα εκ των προτέρων ορισμένα, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να λειτουργούν μέσα από μια υποτιθέμενη «οργανικότητα», με μια εκ των προτέρων διαμορφωμένη και προσδιορισμένη – άρα ακίνδυνη – αυθορμησία.

Η κοινωνική μηχανή της Σωφρονιστικής Αποικίας δε δέχεται καμία παρέκκλιση. Ο καθένας οφείλει να είναι απόλυτα αφομοιωμένος στο συγκεκριμένο πλαίσιο που του αναλογεί και του επιβάλλεται. Κάθε εκτός-των-ορίων συμπεριφορά πρέπει άμεσα να καταστέλλεται. Ο άνθρωπος μαθαίνει πάνω στο πετσί του και μέχρι θανάτου τους ηθικούς/αξιακούς κώδικες που του επιβάλλονται ή τους νόμους που τυχόν παραβιάζει. Η όποιας μορφής διαφορετικότητα, κι αυτή δεν μπορεί να παρεκκλίνει από τα συγκεκριμένα και εκ των προτέρων θεσμισμένα αξιακά πρότυπα/όρια. Εν τέλει, ένας στρατός ομοιογενών ανθρώπινων αντικειμένων, με την κάθε πιθανή διαφορετικότητα αποκλεισμένη, με ίδιες ανάγκες, επιθυμίες, ιδέες, λειτουργίες είναι το ιδανικό των σύγχρονων κοινωνιών.

Η διερώτηση διευρύνεται. Ποιος εξεγείρεται; Ή καλύτερα, υπάρχει δυνατότητα εξέγερσης; Το τοπίο θολώνει. Οι δυνατότητες είναι δυσδιάκριτες. Εξεγερσιακή δυναμική φαίνεται να υπάρχει, το ζήτημα όμως είναι που ριζώνει, από πού αναδύεται και πώς αναπτύσσεται…

Οι κλωνοποιημένες ανθρώπινες υπάρξεις μπορεί να στερούνται συνείδησης, μπορεί να έχουν κατεστραμμένους τους ορίζοντες του σκέπτεσθαι-πράττειν, ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ όμως από την ίδια τους τη δομή να αφομοιωθούν πλήρως από τον κοινωνικό μηχανισμό. Η ίδια η δυναμική (και δύναμη) του φαινομένου ζωή εξεγείρεται, συγκρούεται, διαρρηγνύει τα όρια του κάθε εγκλεισμού. Στον Κάφκα μπορεί να μην έχουμε συνειδητά/συνειδητοποιημένα επαναστατικά προτάγματα, έχουμε όμως εξέγερση ζωική. Αυτό το ζωικό ορμέφυτο που κατοικεί στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης (ακόμα και αυτής της μηχανοποιημένης ύπαρξης) αντιδρά, εξεγείρεται, οδηγώντας τα άτομα ΑΘΕΛΑ τους σε παρεκκλίνουσες συμπεριφορές…

Στη Σωφρονιστική Αποικία, ο μετέπειτα Κατάδικος-στρατιώτης θα κοιμηθεί στη σκοπιά αντιδρώντας άθελα του στο στρατιωτικό πρωτόκολλο που τον θέλει να στέκεται νυχθημερόν έξω από την πόρτα του λοχαγού· όταν ο λοχαγός τον επιπλήττει, αυτός μέσα από τον ύπνο του, του επιτίθεται με τρόπο που ποτέ δε θα επέτρεπε ο συνειδητός του βίος.

Πράξεις σαν κι αυτή ΔΕΝ είναι συνειδητές με την πεπερασμένη έννοια του όρου. Ίσως και να είναι γεννήματα κάποιας βαθύτερης στιβάδας της ανθρώπινης ύπαρξης, ενός ενστίκτου για ζωή ή μιας δύναμης που αρνείται την αφομοίωση ή/και τη ρομποτοποίηση της. Ίσως να μιλάμε για μια μορφή εν-σώματης/διευρυμένης συνείδησης, φορέα του καταστροφικού/δημιουργικού ανθρώπινου δυναμικού, όχι αυστηρά περιχαρακωμένης στα όρια του ορθού και διαχειριστικού λόγου, αλλά αντίθετα, εκφραστή της διανοητικής και ταυτόχρονα ψυχο-σωματικής (υπαρξιακής) επιθυμίας… Ίσως σε αυτή τη δύναμη για ζωή, με όλες τις εγγενείς της τάσεις για καταστροφή-και- δημιουργία, να βρίσκεται η τελευταία ελπίδα του ανθρώπου για επιβίωση στον πλανήτη γη.

Ο κοινωνικός μηχανισμός αντιδρά· διευρυνόμενος, προσπαθεί να καταστείλει, να αφομοιώσει την κάθε παρεκκλίνουσα συμπεριφορά. Δεν μπορεί, όμως, να είναι απανταχού παρόν. Παρά την καρκινική διόγκωση του ελέγχου και της καταστολής, η ανθρώπινη ύπαρξη φαίνεται να δικαιώνεται στις ρωγμές του κοινωνικού, στην εκ προοιμίου αδυναμία οποιασδήποτε ασφυκτικής δομής να συμπεριλάβει και να περιορίσει την ολότητα του ανθρώπινου δυναμικού. Κάποια στιγμή ο μηχανισμός «μπουκώνει», βραχυκυκλώνει και…καταστρέφεται…παίρνοντας μαζί του τους ίδιους τους λειτουργούς του.  Η ζωή εκρήγνυται, εκδηλώνεται με τον πιο δυναμικό τρόπο, γιατί πρέπει να συνεχιστεί! Κάθε όριο που της επιβάλλεται και τη δεσμεύει καταστρέφεται εκ των έσω. Κανένας μηχανισμός καταπίεσης δεν μπορεί να παραμείνει εφ’ όρου ζωής. Το καθετί είναι φορέας του τέλους του! Χωρίς να ζητάμε τον παράδεισο επί της γης, το ίδιο το δυναμικό του φαινομένου ζωή επιβάλλει με τον πιο απρόσμενο τρόπο το προχώρημα του…

Σάββας Στρούμπος

Δημοσιεύματα για τη «Σωφρονιστική Αποικία»

πίσω στη «Σωφρονιστική Αποικία»

Στη Σωφρονιστική Αποικία

Δημοσιεύματα:

α. Κριτικές:

1.   ”Στη σωφρονιστική αποικία” του Φραντς Κάφκα. Του Δημήτρη Φοινίτση.

2.  “Απ’την πλευρά του θεατή”. Της Μαρώ Τριανταφύλλου. Εφημερίδα Εποχή.

3.  Φραντς Κάφκα, Στη σωφρονιστική αποικία. ΤουΔημήτρη Τσατσούλη. Περιοδικό Νέα Εστία

4. Απο το blog «ΘΕΑΤΡΟ»

β. Συνεντεύξεις:

1. Της Έλενας Γαλανοπούλου για την “Ελευθεροτυπία”

2.  Για το Radio Bubble ( εκπομπή “Αλεπουδίσματα”):

http://www.radiobubble.gr/el/inmonthtracker/103/200901.

3. Της Μαρώς Τριανταφύλλου για την ‘Εποχή”

Δημοσιεύματα για το «Όπως σας αρέσει»

> πίσω στο «Όπως σας αρέσει»

«Όπως σας αρέσει»

 

Δημοσιεύματα:

α. Κριτικές :

1. «Όπως σας Αρέσει» απο τη θεατρική ομάδα Σημείο Μηδέν.

Απο  το blog   http://theatro.wordpress.com/ .

2. «Της Μαρώ Τριανταφύλλου. Εφημερίδα Εποχή.

3. Της Μαρίας Κρύου, Αθηνόραμα.

http://www.athinorama.gr/theatre/articles/default.aspx?i=1750&c=pal

β. Συνεντεύξεις:

1. Μετεωριζόμενοι στα ελκυστικά τοπία του μηδενός.

2.Της Μαρώς Τριανταφύλλου για την ‘Εποχή».

3.Της Έλενας Γαλανοπούλου για την «Ελευθεροτυπία».

4. Της Καλλιόπης Τακάκη για το Radio Bubble:

http://www.radiobubble.gr/el/inmonthtracker/103/201001

> πίσω στα περιεχόμενα

Δημοσιεύματα για τους Δίκαιους

Δημοσιεύματα για τους ”Δίκαιους”:

α. Συνεντεύξεις:

1. Της Μαρώ Τριανταφύλλου για την εφημερίδα Εποχή..

2. Της Τζένης Τσιροπούλου για το TVXS

«Οι Δίκαιοι»: Τρομοκρατία, δικαιοσύνη και αγάπη | TVXS.gr

3. Της Έλενας Γαλανοπούλου για την εφημερίδα Ελευθεροτυπία.

4. Της Νατάσας Κεφαλληνού για την εφημερίδα Πριν.

http://natasakefallinoy.blogspot.com/2011/03/blog-post_3652.html

5. Συνέντευξη στο GO OUT

6. Ο Σ. Στρούμπος μιλά για τους «Δικαίους» του Αλμπέρ Καμύ, στο ΣΚΑΙ και τη Μάνια Ζούση.

  http://www.skai.gr/player/radio/?mmid=211282

7. Συνέντευξη της Καλλιόπης Τακάκή για την εκπομπή «Ican be a frog» του Radio Bubble:

 http://radiobubble.gr/el/audio/8360/0-i-can-be-f

8. Συνέντευξη του Γιάννη Σιούτη για το Radio Bubble.

 

β. Κριτικές:

1. Της Μαρώ Τριανταφύλλου για την εφημερίδα Εποχή

2. Του Δημήτρη Τσατσούλη για το περιοδικό 7 της Ελευθεροτυπίας 

3. Της  Εύης Προύσαλη για το Ποντίκι

4. Της Χριστίνας Ανδρέου για την εφημερίδα  Δρόμος

Συνέντευξη της Έλενας Γαλανοπούλου για την Ελευθεροτυπία

πίσω στα δημοσιεύματα / προηγούμενο / μετάβαση στις κριτικές

Ηθικά διλήμματα στα κρατητήρια της Γκεστάπο

Της ΕΛΕΝΑΣ ΓΑΛΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Πολύ μακριά από την αναπαράσταση, ένα θέατρο γεμάτο κώδικες και αλήθεια -που απορρέει εξίσου και ισότιμα τόσο από την αλήθεια του σώματος του ηθοποιού όσο και από την αλήθεια του κειμένου- είναι το θέατρο της ομάδας «Σημείο Μηδέν».

Οι Ελεάνα Γεωργούλη, Ρόζα Προδρόμου, Μιλτιάδης Φιορέντζης και Σάββας Στρούμπος, οι οποίοι σ' ένα χώρο γεμάτο πικρές μνήμες προσεγγίζουν θεατρικά και το ζήτημα των ορίων της ανθρώπινης αυτονομίας

Οι Ελεάνα Γεωργούλη, Ρόζα Προδρόμου, Μιλτιάδης Φιορέντζης και Σάββας Στρούμπος, οι οποίοι σ’ ένα χώρο γεμάτο πικρές μνήμες προσεγγίζουν θεατρικά και το ζήτημα των ορίων της ανθρώπινης αυτονομίας.

Μια ομάδα που εξακολουθεί αθόρυβα και μεθοδικά να προτείνει τον δικό της δρόμο στη θεατρική τέχνη και που φέτος, φτάνοντας στον τρίτο χρόνο παρουσίας της, επανέρχεται (από Πέμπτη 10 Φεβρουαρίου) στον χώρο «Ιστορικής Μνήμης» με τους «Δίκαιους» του Καμί.

Στον χώρο αυτό, τα πρώην δηλαδή κρατητήρια της Γκεστάπο με το βάρος της Ιστορίας στους τοίχους και την ήδη φορτισμένη ατμόσφαιρα, μας είχαν πρωτοσυστηθεί ανεβάζοντας το δραματοποιημένο από αυτούς διήγημα του Κάφκα, «Σωφρονιστική Αποικία», έργο που, σύμφωνα με τους ίδιους, «έβγαινε μέσα από τον χώρο», καθώς αναφερόταν στον βασανισμό και την καταστολή.

Η ομάδα όμως γενικότερα θεωρεί τον χώρο «ζωντανό και γεμάτο από τη μνήμη του ανθρώπινου πόνου, αλλά και την αγωνία και ελπίδα όσων κλείστηκαν εκεί για έναν κόσμο ουσιαστικά ελεύθερο». Γι’ αυτό και πάντα ήθελαν να επιστρέψουν για ακόμη μία παράσταση εκεί. Στο έργο του Καμί βρήκαν την καταλληλότερη αφορμή.

«Οι Δίκαιοι» (1949), ένα ελάχιστα παιγμένο στην Ελλάδα έργο, βασίζονται στην αληθινή ιστορία της «Οργάνωσης Μάχης», μιας ομάδας σοσιαλεπαναστατών τρομοκρατών, η οποία δολοφόνησε τον Μεγάλο Δούκα Σέργιο, θείο του τσάρου, στη Μόσχα σχεδόν μέσα στα γεγονότα της πρώτης ρωσικής επανάστασης του 1905.

«Με αφορμή την αληθινή αυτή ιστορία ο Καμί διερευνά τα ηθικά αδιέξοδα, τις εσωτερικές συγκρούσεις, τα πολιτικά και ανθρώπινα κίνητρα για τη δράση της ομάδας, που σχετίζονται με το πρόταγμα της επανάστασης, την τρομοκρατία, το αναγκαίο ή μη της δολοφονίας, αλλά και με την αγάπη, την ελπίδα, την πίστη στον ίδιο τον άνθρωπο και τη ζωή» επισημαίνει ο σκηνοθέτης της ομάδας και ηθοποιός Σάββας Στρούμπος.

Ο εξεγερμένος και το δίκαιο

Το έργο είναι εξαιρετικά επίκαιρο, σύμφωνα με τον ίδιο. «Τόσο στην Ελλάδα όσο και αλλού βλέπουμε νέους που, έχοντας φτάσει στα ακραία όρια αγανάκτησης μ’ αυτό που συμβαίνει γύρω τους αλλά και μέσα τους, επιλέγουν τον δρόμο της ατομικής τρομοκρατίας. Βγαίνουν οι ίδιοι μπροστά με το όπλο ή τη βόμβα στο χέρι σε μια ύστατη προσπάθεια εξέγερσης απέναντι σε κάτι που φαίνεται να τους υπερβαίνει. Οι λόγοι, πολιτικοί ή θρησκευτικοί. Δεν έχει σημασία. Αντίστοιχο είναι και το κλίμα στους «Δίκαιους». Ο Καμί θέτει το πρόβλημα, αναρωτιέται και στοχάζεται πάνω στις πολλαπλές διαστάσεις του».

Το ίδιο όμως επιχειρεί και η παράσταση, θέτοντας ερωτήματα που αφορούν το αν δικαιούται ο εξεγερμένος να σκοτώνει, αν τεκμηριώνονται ηθικά οι πράξεις του. «Πρόκειται για το ζήτημα των ορίων της ανθρώπινης αυτονομίας», εξηγεί, «ή, αν θέλετε, κάποιες συγκεκριμένες πτυχές του».

Τελικώς απάντηση δεν δίνεται με τρόπο αφοριστικό ή ηθικολογικό. Τονίζεται όμως «ο σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή, πέρα από ταξικούς, θρησκευτικούς, φυλετικούς ή άλλους διαχωρισμούς. Ο σεβασμός της ζωής του άλλου, του διαφορετικού, ακόμα κι αν αυτός είναι ο «αντίπαλος», ο «εχθρός». Νομίζω ότι πρόκειται για ένα συστατικό στοιχείο μιας επανάστασης που επιθυμεί να διαμορφώσει έναν κόσμο, «με δικαιοσύνη, αλλά και αθωότητα», όπως λέει ο Καμί».

Δημιουργική συλλογικότητα

Ο Σάββας Στρούμπος (απόφοιτος του Εθνικού Θεάτρου, με σπουδές Physical Performance στο Exeter και φυσικά με μαθητεία στο θέατρο Αττις) συνηθίζει να μεταφράζει ο ίδιος τα έργα που ανεβάζει, αφού, όπως λέει, είναι ένας τρόπος να κατανοεί καλύτερα την ουσία του κάθε κειμένου. (Η μετάφραση των «Δίκαιων» θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Νεφέλη.) Οσο για την επιλογή του ρεπερτορίου; «Είναι βασικό να μπορούμε να βρούμε κάτι από μας μέσα στο έργο και να μας αλλάζει η αναμέτρηση μαζί του. Να μας προκαλεί δηλαδή να κοιτάξουμε με άλλα μάτια τόσο τον εαυτό μας όσο και τον κόσμο όπου ζούμε».

Επιθυμία τους είναι να συνεχίσουν την κοινή τους πορεία πέρα από τις όποιες δυσκολίες. Αλλωστε είναι ζωτικής σημασίας η δημιουργία ενός κλίματος συλλογικής δημιουργίας και εμπιστοσύνης μέσα στο οποίο καθένας φέρει τις δικές του παραδόσεις, μνήμες, αγωνίες, παιδεία: «Μας ενδιαφέρει ένα συλλογικό τοπίο που διαμορφώνεται από την ανάδειξη της διαφορετικότητας του καθενός» λένε.

* Παίζουν: Μαρία Αθηναίου, Ελεάνα Γεωργούλη, Ρόζα Προδρόμου, Σάββας Στρούμπος, Μιλτιάδης Φιορέντζης. Από τις 10 Φεβρουαρίου στον Χώρο Ιστορικής Μνήμης, Κοραή 4, στάση μετρό Πανεπιστήμιο, τηλ. 210-3225207. Στις 9 μ.μ. Διάρκεια: 90 λεπτά. Είσοδος 15 και 10 ευρώ . *

Συνέντευξη της Μαρώ Τριανταφύλλου για την εφημερίδα Εποχή

πίσω στα δημοσιεύματα / επόμενη συνέντευξη

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΗΘΟΠΟΙΟ ΚΑΙ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ ΣΑΒΒΑ ΣΤΡΟΥΜΠΟ

Κυριακή, 30 Ιανουαρίου 2011 19:59

«Το θέατρο επαναπροσδιορίζει ερωτήματα και ιδέες»

Είναι σπάνια χαρά για ένα κριτικό θεάτρου να παρακολουθήσει τη γέννηση μιας θεατρικής ομάδας με σαφή άποψη καλλιτεχνική και πολιτική για το θέατρο. Το πράγμα γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρον, όταν η ομάδα αυτή, σε πείσμα των χαλεπών καιρών συνεχίζει τη δουλειά της, πλουτίζει την έρευνά της, προχωρά τους εκφραστικούς τρόπους της, τολμά να ανεβάσει έργα δύσκολα με μια νέα ματιά. Εν προκειμένω μιλώ για την ομάδα «Σημείο 0» και τον ηθοποιό και σκηνοθέτη Σάββα Στρούμπο, που φέτος, τρίτη συνεχόμενη χρονιά, ετοιμάζονται να παρουσιάσουν τη νέα τους δουλειά, τους «Δίκαιους» του Αλμπέρ Καμί, έργο που θέτει εξαιρετικά επίκαιρος πολιτικούς, φιλοσοφικούς και υπαρξιακούς προβληματισμούς.

Μαρώ Τριανταφύλλου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι παραστάσεις που ασχολούνται με την έννοια της επανάστασης και ειδικότερα με την ηθική της επανάστασης. Πέρυσι ήταν ο Τερζόπουλος με το «Μάουζερ», φέτος εσείς με τους «Δίκαιους» αλλά και ο Λιβαθηνός με ένα πρώιμο έργο του Μπίχνερ, το «Θάνατο του Δαντών», που βάζει και τέτοιους προβληματισμούς… Μιλήστε μας λίγο γ’ αυτή τη διάσταση του έργου.
Ας αρχίσουμε από την υπόθεση του έργου. Βρισκόμαστε στην τσαρική Ρωσία, την περίοδο της πρώτης ρώσικης επανάστασης του 1905, με αφορμή μια διαδήλωση πεινασμένων ανθρώπων που ζητούσαν ψωμί και πιο ανθρώπινες συνθήκες δουλειάς. Η κρατική καταστολή ήταν τεράστια, ενώ το εργατικό κίνημα δεν ήταν πολύ αναπτυγμένο. Στις συνθήκες αυτές έβγαιναν στην επιφάνεια ομάδες διανοούμενων που προσέγγιζαν την τρομοκρατία. Ο Καμί μιλά για μια πραγματική ομάδα, την «Οργάνωση Μάχης», το ένοπλο τμήμα του σοσιαλεπαναστατικού κόμματος, που εκτέλεσε τον Μεγάλο Δούκα Σέργιο, θείο του Τσάρου. Με αφορμή αυτό, τα μέλη της διερωτώνται, συγκρούονται και αγωνιούν πάνω σε πολύ βασικά ερωτήματα που απασχολούν τον άνθρωπο ως άτομο, ως μέλος συλλογικότητας και ως κοινωνικό αγωνιστή: Ποια είναι η σημασία της πίστης στην ιδέα της αλλαγής του κόσμου; Αξίζει να αφήσεις τον «κανονικό» τρόπο ζωής και να περάσεις στην ένταση της κινηματικής δράσης; Έχει νόημα αυτή η θυσία; Μπορείς μέσα στον κοινωνικό αγώνα να αγαπάς τον άλλο, τον σύντροφο, τον διαφορετικό ακόμα και τον αντίπαλό σου; Ο Καμί θεωρεί ότι υπάρχει μια κοινότητα των πεπρωμένων, όχι μόνο μέσα στις ιδέες και τις κοινωνικές τάξεις, αλλά και μέσα στον ψυχικό πόνο. Όταν ο Καλιάγιεφ (ο μαχητής που αναλαμβάνει την εκτέλεση) βλέπει μέσα στην άμαξα του Δούκα δύο παιδιά, διστάζει να χτυπήσει. Έχει το ηθικό δικαίωμα, αναρωτιέται, να σκοτώσει δύο παιδιά για χάρη της ιδέας; Και απαντά αρνητικά.

Δηλαδή πρόκειται για ό,τι σήμερα θα λέγαμε ένα τρομοκρατικό χτύπημα και ο Καμί βάζει το ερώτημα της συλλογικής ευθύνης, εν προκειμένω της συλλογικής ταξικής ευθύνης, στο οποίο σήμερα κάποιοι ακτιβιστές του αντιεξουσιαστικού χώρου απαντούν θετικά, όπως δείχνουν οι ενέργειές τους.
Νομίζω πως το πιο ενδιαφέρον εδώ είναι όχι η ίδια η δράση, όσο ότι ο Καμί τοποθετεί αυτούς τους αγωνιστές σε περιβάλλον απελπισίας, απώλειας, ήττας –ούτε μεγάλο εργατικό κίνημα, ούτε αίσθηση αισιοδοξίας ούτε πραγματικές δυνατότητες αλλαγής του κόσμου. Όμως πηγαίνει πέρα από τον πεσιμισμό που συνήθως του προσάπτουμε. Μέσα από τον αγώνα, την αγωνία, τις συγκρούσεις ακόμα και το θάνατο των προσώπων του έργου, αναδύεται η αγάπη για τον άνθρωπο, τον σύντροφο και τον εχθρό, για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια… Τελικά η ανθρώπινη ζωή, ακόμα και του εχθρού, έχει αξία…

Αυτή την εποχή με τις δίκες των «Πυρήνων της φωτιάς» και τη συζήτηση περί τρομοκρατίας, που έχει ανάψει, το έργο μοιάζει πολύ επίκαιρο…
Δε θα ήθελα να είμαι αφοριστικός, πιστεύω, όμως, ότι παρ’ όλο που έχουμε παραδείγματα ηρωισμού και αυτοθυσίας στο χώρο αυτό, η ατομική τρομοκρατία δεν είναι λύση ούτε μέσο διεκδίκησης της κοινωνικής και πολιτικής ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αφορά μια πολύ μικρή μειοψηφία ανθρώπων που δρουν στο όνομα των πολλών, αφήνοντας απέξω τα καταπιεζόμενα στρώματα μιας κοινωνίας, ανθρώπους που πραγματικά υφίστανται τα αποτελέσματα του συστήματος πάνω στο πετσί τους. Θεωρώ ότι η πολιτική δράση έχει να κάνει με την ατομική και συλλογική διεκδίκηση των ανθρώπων για την πολιτική, κοινωνική, ψυχική και πνευματική τους χειραφέτησή.

Μπορεί να αλλάξει ο κόσμος χωρίς βία;
Πιστεύω πως όχι, αλλά πρέπει κιόλας να αναρωτηθούμε για ποιες μορφές βίας μιλάμε. Η κατάληψη των χειμερινών ανακτόρων το 1917 έγινε από ένα ώριμο πολιτικό κίνημα με ελάχιστες απώλειες ζωών. Ο 20ος αιώνας ήταν αιώνας επαναστάσεων, πολέμων, κοσμοϊστορικών αλλαγών και παντού βλέπαμε τη βία να υπάρχει σε διάφορες μορφές. Αν πούμε ότι αποδεχόμαστε την επαναστατική μαζική βία, ο Καμί προσθέτει κάτι δύσκολο και ουσιαστικό: να περιέχει την αγάπη στον άνθρωπο, το σεβασμό στον αντίπαλο.

Ο Καλιάγιεφ ολοκληρώνει την αποστολή του αλλά θέλει να πεθάνει και ο ίδιος, για να εξιλεωθεί για το φόνο.
Ο Καμί θεωρεί πως ποτέ και για τίποτε δεν είναι εύκολο να πάρεις μια ανθρώπινη ζωή. Ο άλλος δεν είναι απλώς ο ταξικός αντίπαλος αλλά ένας άνθρωπος. Εφόσον ο Καλιάγιεφ σκοτώνει λέει «αν δεν πέθαινα θά ‘μουν φονιάς». Για μένα «Οι Δίκαιοι» είναι η τραγωδία της επίγνωσης. Οι αγωνιστές αυτοί έχουν απόλυτη επίγνωση ότι βαδίζουν προς την υπέρτατη θυσία, ότι δίνουν τη ζωή τους χωρίς εγγυήσεις για την επιτυχία του σκοπού, αφήνοντας πίσω τους πράγματα που έχουν αγαπήσει πολύ. Για τους «Δίκαιους» δεν υπάρχει καμιά εγγύηση ότι ο αγώνας και η θυσία τους θά ’χουν αίσιο τέλος. Έχουν επίγνωση του πόνου που θα βιώσουν και βιώνουν ήδη, της υπέρτατης μοναξιάς τους. Κι όμως επιμένουν και συνεχίζουν. Πάνε πέρα από τα τραγικά πρόσωπα, βαδίζουν εν γνώσει τους πάνω στο δρόμο ενός πεπρωμένου που επέλεξαν και τους επέλεξε, βρίσκονται διαρκώς στην κόψη του ξυραφιού. Όλο το πλέγμα απελπισίας και ελπίδας, φόβου και αγωνιστικότητας, αγάπης, αφοσίωσης σε μια ιδέα και η άρθρωση όλων των δυνατών αμφιβολιών που αναδύονται μέσα από αυτήν την ιδέα δημιουργούν ένα δαιδαλώδες τοπίο και ορίζουν την υπαρξιακή τους αγωνία. Στους «Δίκαιους» δεν υπάρχουν εκ των προτέρων νόμοι και όρια. Τα ζητήματα τα ανοίγει η καθημερινή πάλη και λύνονται με μόχθο την ώρα που παρουσιάζονται. Είναι η «δύσκολη αδελφοσύνη» αυτής της ομάδας.

Τι σας δυσκόλεψε περισσότερο στο στήσιμο του έργου;
Μιλά για καταστάσεις που δεν είναι εύκολο να βιωθούν στην καθημερινότητά μας και με την έννοια αυτή είναι δύσκολο να αφουγκραστείς τους χυμούς και την έντασή τους. Μελετήσαμε σε βάθος, συζητήσαμε και διαβάσαμε πολύ, αυτοσχεδιάσαμε πολύ, για να πιάσουμε τον ψυχισμό και την ένταση αυτών των ανθρώπων που διαθέτουν την ύπαρξή τους άνευ όρων.

Σκηνοθετείτε και παίζετε αυτή τη φορά. Πώς ήταν η εμπειρία;
Είναι δύσκολο. Χάνεις κάτι και από τα δύο: και από την καθολική ματιά του σκηνοθέτη και από την βαθιά εμπλοκή του ηθοποιού με το ρόλο. Αυτό που νομίζω ότι κατακτήθηκε περισσότερο από τις άλλες φορές είναι η ιδέα και το βίωμα της συλλογικής δημιουργίας από μια ομάδα ηθοποιών. Και εδώ πρέπει να πω κάτι που το κατάλαβα από τη θητεία μου στο θέατρο Άττις: Ότι οφείλουμε να ξαναμιλήσουμε για την τέχνη του ηθοποιού, που έχει νόμους, απαιτεί παιδεία, εκπαίδευση, καλλιέργεια των ενστίκτων και των αισθήσεων, απαιτεί άσκηση και σκληρή δουλειά. Το ρεύμα του μεταμοντέρνου στην τέχνη συμβολίζει την απώλεια της παράδοσης, της ρίζας. Κι εφόσον όλα μπορεί να ισχύουν και η τέχνη του ηθοποιού εκφυλίζεται. Οι μεγάλες θεατρικές παραδόσεις έχουν στο κέντρο τον ηθοποιό. Δε γίνεται διαφορετικά. Πώς αλλιώς θα προχωρήσει το θέατρο στο μέλλον;

Τι ρόλο μπορεί να παίξει το θέατρο στους καιρούς μας;
Πολλά χρόνια με προβληματίζει η σχέση του θεάτρου και της πολιτικής ως αντίληψη συλλογικής και ατομικής χειραφέτησης των ανθρώπων. Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται το θέατρο να γίνεται φερέφωνο κομματικής γραμμής, αλλά να είναι χώρος και χρόνος προβληματισμού, επικοινωνίας, καλλιέργειας των πιο ευαίσθητων χορδών της ανθρώπινης ψυχής. Το θέατρο μπορεί να είναι ένα εργαστήρι ανθρώπινων σχέσεων και διακίνησης ιδεών. Ο καλλιτέχνης οφείλει να συλλαμβάνει ταχύτερα τα πράγματα και να τα αρθρώνει, να έχει βήμα και λόγο μέσα στην κοινωνία. Η τέχνη σε χαλεπούς καιρούς σαν τους δικούς μας μπορεί να δώσει μια νότα ελπίδας. Το θέατρο μπορεί να περάσει νέα ερωτήματα και ιδέες, να επαναπροσδιορίσει όσα έχουν ήδη τεθεί. Αυτό επιχειρούν οι «Δίκαιοι»: επαναπροσδιορίζουν ερωτήματα για τη ζωή.

Ταυτότητα της παράστασης

Μετάφραση – σκηνοθεσία: Σάββας Στρούμπος, σκηνικά: Γιώργος Κολιός, κοστούμια: Ρεμπέκα Γκάτσφελντ, φωτισμοί: Κώστας Μπεθάνης, φωτογραφίες: Χρήστος Κυριακόγγονας.
Παίζουν οι ηθοποιοί: Μαρία Αθηναίου, Ελεάνα Γεωργούλη, Ρόζα Προδρόμου, Σάββας Στρούμπος, Μιλτιάδης Φιορέντζης.
Χώρος Ιστορικής Μνήμης, Κοραή 4 (μετρό Πανεπιστήμιο) από τις 10 Φεβρουαρίου, Πέμπτη έως Κυριακή, στις 9 μ.μ.
Τηλέφωνα επικοινωνίας: 210-3225207 και 6942-841714